Diagnostyka dyferencjalna

Przy ekstrafenomenowej diagnostyce dyferencjalnej chodzi o odróżnienie jąkania od innych rodzajów ZZK: przede wszystkim od dysfluencji, które mogą występować przy innych obrazach klinicznych, a których nie można diagnozować jako „właściwego” jąkania.

Mowa tu zwłaszcza o różnicowaniu jąkania: od dysfluencji rozwojowych, dysfluencji neurogennych (tu dysfluencja jest zwykle symptomem towarzyszącym niektórym chorobom neurologicznym - np. MPD), dysfluencji psychogennych (zwykle są przejawem chorób psychicznych) do dysfluencji na bazie zaburzonego rozwoju mowy (mogą być objawem problemów przy wyszukiwaniu słów) lub niewyraźnej mowy.

Niepłynności w wypowiedzi

Przy identyfikowaniu niepłynności istnieje możliwość pomiaru bezpośredniego. Możemy na przykład obliczyć średnią częstotliwość jąkania w określonym czasie (zwykle na minutę) lub procent niepłynnych słów/sylab spośród wszystkich wypowiedzianych. Tę możliwość wykorzystujemy również przy ustalaniu skuteczności terapii (porównanie ilości/procentu dysfluencji przy badaniu wstępnym, kontrolnym, końcowym). Z reguły są tu analizowane zapisy zawierające minimalnie 100 lub więcej słów. 

Sama kwantyfikacja dysfluencji jednak zwykle nie wystarczy. Jest tak dlatego, że prosta suma dysfluencji jeszcze nie świadczy o ich stopniu, jeden typ niepłynności może być cięższy niż inny, a także dlatego, że przy integracyjnym pojmowaniu jąkania należy uwzględniać również inne składowe obrazu klinicznego niż te, które tu scharakteryzowaliśmy. Na przykład nawet przy lekkich dysfluencjach poważne napięcie psychiczne moze poga prognozę o wiele bardziej niż cięższe dysfluencje, które nie są związane ze op cyzowanym napięciem psychicznym (V. Lechta 2004). Ocenę jakościową dys fluencji zwykle realizujemy na podstawie przepisania próbki mowy za pomocą specjalnych znaków transkrypcyjnych. W interesie kompleksowości transkrybujemy przy tym nie tylko dysfluencje, ale także najbardziej podstawowe objawy nadmiernego wysiłku i napięcia psychicznego.

Nadmierny wysiłek przy mówieniu

Jak już powiedzieliśmy, nadmierny wysiłek jest związany z tzw. ucieczkowym zachowaniem ludzi jąkających się. Ponieważ chcą oni zwykle jak najszybciej "uciec" z momentu jąkania, przyspieszają tempo mowy, podwyższają głos, pomagają sobie gestem, mimiką itd. Te konkretne przejawy - chodzi o zaburzone zachowanie konwerbalne (patrz geneza jąkania) - oceniamy w specjalnym arkuszu. Zaznaczamy w nim konkretne objawy zaburzonego zachowania konwerbalnego (np. dotyczące kończyny, twarz, tułów, objawy wegetatywne) i równocześnie oceniamy ich stopień. Zwykle przy tym używamy skali oceny symptomów zaburzonej zdolności komunikacyjnej.

Napięcie psychiczne związane z potrzebą komunikacji

Precyzyjne ustalenie napięcia psychicznego jest zadaniem diagnostyki psychologicznej/psychiatrycznej. W ramach diagnostyki logopedycznej stosujemy procedury, które przynajmniej orientacyjnie wskazują na możliwe istnienia napięcia psychicznego związanego z potrzebą komunikacji. W przypadku kiedy rzeczywiście pojawiają się niektóre obawy, konieczna jest konsultacja z psychologiem lub psychiatrą.

Wśród procedur orientacyjnych sprawdzają się niektóre kwestionariusze, np. uzupełnianie zdań. Zdania w rodzaju: "Kiedy ludzie rozmawiają, przestaną kiedy...", są otwarte do tego stopnia, że umożliwiają uzupełnienia absolutnie niezwiązane z jąkaniem, a także uzupełnienia, które mają wyraźny związek z napięciem psychicznym. Oprócz tego możemy dziecku z jąkaniem pokazywać obrazki z różnymi sytuacjami komunikacyjnymi (np. zabawa z kotek, rozmowa z człowiekiem na ulicy itp.). Dziecko odpowiada na pytania, które są celowo konstruowane jako projekcyjne, np.: "Jak się czuje ta dziewczynka na obrazku, kiedy ma się zwrócić do pana na ulicy?".